Η λύση της συγγνώμης

Ενώ οι διπλωμάτες εργάζονται για την επίτευξη εκεχειρίας ανάμεσα στη Χαμάς και στο Ισραήλ, το πιο δυσάρεστο χαρακτηριστικό της σύγκρουσης είναι η αίσθηση ότι η μελλοντική μάχη είναι αναπόφευκτη. Οι ορθολογικοί υπολογισμοί δείχνουν ότι καμία από τις δύο πλευρές δεν μπορεί να νικήσει αυτόν τον πόλεμο. Οι χιλιάδες ζωές και τα δισεκατομμύρια δολάρια που θυσιάζονται, αποδεικνύουν τα πλεονεκτήματα της ειρήνης και της συνύπαρξης, παρ΄ όλα αυτά και οι δύο πλευρές επιλέγουν τον πόλεμο. Στην έρευνά μας μιλήσαμε από το 2004 ως το 2008 με 4.000 Παλαιστινίους και Ισραηλινούς από όλο το πολιτικό φάσμα, συμπεριλαμβανομένων των προσφύγων, των υποστηρικτών της Χαμάς και των ισραηλινών εποίκων της Δυτικής Οχθης. Τους ζητήσαμε να απαντήσουν σε υποθετικούς αλλά ρεαλιστικούς συμβιβασμούς στους οποίους θα έπρεπε να παραχωρήσουν κάτι σημαντικό για αυτούς με αντάλλαγμα την ειρήνη. Για παράδειγμα, οι ερωτήσεις στους Παλαιστινίους ξεκινούσαν ως εξής: Ας υποθέσουμε ότι ο ΟΗΕ πρότεινε μια ειρηνευτική συμφωνία η οποία θα απαιτούσε από τους Παλαιστινίους να παραιτηθούν από το δικαίωμα επιστροφής στα σπίτια τους στο Ισραήλ και θα προέβλεπε την ίδρυση δύο κρατών, ενός ισραηλινού και ενός παλαιστινιακού στη Δυτική Οχθη και στη Γάζα. Στη δεύτερη εκδοχή τα δυτικά κράτη προσφέρουν επί πλέον στο παλαιστινιακό κράτος 10 δισ. δολάρια τον χρόνο για μία δε καετία. Τελευταία ερχόταν η συμβολική παραχώρηση: το Ισραήλ θα ζητούσε επίσημα συγγνώμη για την εκτόπιση των αμάχων στον πόλεμο του 1948. Σε όλο το πολιτικό φάσμα όλοι σχεδόν οι ερωτηθέντες απέρριψαν τις δυο πρώτες λύσεις- ιδέες που θεωρούνται απόλυτα λογικές στη Δύση. Σχεδόν οι μισοί από τους ισραηλινούς εποίκους που ρωτήσαμε απέρριψαν κάθε ανταλλαγή γης στη Δυτική Οχθη - έδαφος το οποίο θεωρούν ότι τους έχει παραχωρηθεί από τον Θεό. Περισσότεροι από τους μισούς Παλαιστινίους βλέπουν αντίστοιχα την πλήρη κυριαρχία στην Ιερουσαλήμ και περισσότεροι από τα τέσσερα πέμπτα θεωρούν ιερό το «δικαίωμα επιστροφής» τους. Οσον αφορά τα οικονομικά κίνητρα, όσο μεγαλύτερο ήταν το ποσό τόσο πιο έντονη ήταν η αγανάκτηση των ερωτηθέντων. Τόσο οι Ισραηλινοί όσο και οι Παλαιστίνιοι συχνά αντιδρούσαν σαν να τους ζητούσαμε να πουλήσουν τα παιδιά τους. Αυτό υποδεικνύει έντονα ότι η τυπική προσέγγιση των «επιχειρηματικών διαπραγματεύσεων» που ακολουθούν οι δυτικοί διπλωμάτες δεν μπορεί παρά να έχει μόνο αρνητικά αποτελέσματα. Η έρευνά μας προσφέρει μια πιο αισιόδοξη πλευρά: Οι απόλυτοι που απέρριψαν έντονα το αντάλλαγμα χρημάτων ή ειρήνης για την παραχώρηση ιερής γης ήταν πολύ πιο πρόθυμοι να αποδεχθούν συμφωνίες που εμπεριείχαν μια συμβολική αλλά δύσκολη χειρονομία εκ μέρους του εχθρού. Για παράδειγμα, οι παλαιστίνιοι σκληροπυρηνικοί έβλεπαν πιο ευνοϊκά την αναγνώριση του δικαιώματος ύπαρξης του κράτους του Ισραήλ αν οι Ισραηλινοί απλώς ζητούσαν επίσημα συγγνώμη για τα δεινά των Παλαιστινίων στον πόλεμο του 1948. Αντίστοιχα οι Ισραηλινοί θα δέχονταν τη διχοτόμηση της Ιερουσαλήμ και την επιστροφή στα σύνορα πριν από τον πόλεμο του 1967 αν η Χαμάς και οι άλλες παλαιστινιακές οργανώσεις αναγνώριζαν το δικαίωμα ύπαρξης του Ισραήλ. Τα αποτελέσματα ήταν αντίστοιχα και στις συνεντεύξεις μας με ηγέτες και των δύο πλευρών. Για παράδειγμα, ο Μουσά Αμπού Μαρζούκ (αντιπρόεδρος της Χαμάς) είπε «όχι» όταν προτείναμε ειρήνη χωρίς δικαίωμα επιστροφής. Θύμωσε όταν προσθέσαμε την παροχή σημαντικής αμερικανικής βοήθειας για την ανοικοδόμηση: «Δεν ξεπουλιόμαστε για οποιοδήποτε ποσό». Οταν όμως αναφέραμε μια ενδεχόμενη συγγνώμη του Ισραήλ για το 1948, η στάση του άλλαξε. «Ναι, μια συγγνώμη είναι σημαντική, σαν αρχή. Δεν είναι αρκετή γιατί μας πήραν τα σπίτια και τη γη μας και κάτι πρέπει να γίνει για αυτό». Η απάντησή του δείχνει ότι η πρόοδος στις ιερές αξίες μπορεί να ανοίξει τον δρόμο για διαπραγματεύσεις σε υλικά ζητήματα, αλλά όχι το αντίθετο. Ανάλογη απάντηση πήραμε από τον Βενιαμίν Νετανιάχου, τον σκληροπυρηνικό πρώην πρωθυπουργό του Ισραήλ. Τον ρωτήσαμε αν θα εξέταζε σοβαρά την ύπαρξη δύο κρατών με βάση τα σύνορα του 1967 σε περίπτωση κατά την οποία όλες οι παλαιστινιακές οργανώσεις, συμπεριλαμβανομένης της Χαμάς, αναγνώριζαν το δικαίωμα της ύπαρξης του εβραϊκού κράτους. Απάντησε: «Εντάξει, αλλά οι Παλαιστίνιοι θα πρέπει να δείξουν ότι το εννούν πραγματικά να αλλάξουν τα βιβλία τους και τους αντισημιτικούς χαρακτηρισμούς». Τέτοιου είδους απόλυτα αφηρημένες «συμβολικές» παραχωρήσεις όπως μια συγγνώμη ή η αναγνώριση ενός δικαιώματος ύπαρξης δεν εμπίπτουν σε κανέναν ωφελιμιστικό υπολογισμό. Παρ΄ όλα αυτά η επιστήμη λέει ότι ίσως αποτελούν τον καλύτερο τρόπο για να λύσουμε τον γόρδιο δεσμό.